1. Γενικά – Σύνοψη
Στις 28 Ιουλίου 2025 δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο νόμος 5221/2025, ο οποίος εισάγει, μεταξύ άλλων, τροποποιήσεις σε θέματα που αφορούν τη δημοσίευση (επικύρωση διαθήκης) διαθηκών και την ανακήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας διαθήκης.
Εν συντομία, από 01.11.2025, η δημοσίευση όλων των διαθηκών ανατίθεται αποκλειστικά στους συμβολαιογράφους, συμπεριλαμβανομένης της αρμοδιότητας κήρυξης μιας διαθήκης ως κύριας διαθήκης, μαζί με την εισαγωγή του ηλεκτρονικού Μητρώου Διαθηκών.
2. Δικαιοδοσία για τη δημοσίευση διαθήκης
Μέχρι σήμερα, η αρμόδια αρχή για τη δημοσίευση μιας διαθήκης —ανεξάρτητα από τον τύπο της (δημόσια, μυστική, επείγουσα, ολογραφική)— ήταν το Πρωτοδικείο (προηγουμένως, πριν από την κατάργησή της, το Ειρηνοδικείο) της περιφέρειας στην οποία εδρεύει ο συμβολαιογράφος που συνέταξε τη διαθήκη ή στον οποίο κατατέθηκε η διαθήκη ή το δικαστήριο ενώπιον του οποίου υποβλήθηκε για δημοσίευση μια ολογραφική διαθήκη.
Σύμφωνα με τον πρόσφατο νόμο, η αρμοδιότητα για τη δημοσίευση διαθήκης ανατίθεται αποκλειστικά στους συμβολαιογράφους, ανεξάρτητα από το αν συνέταξαν τη σχετική διαθήκη, αν η διαθήκη κατατέθηκε σε αυτούς ή αν στη συνέχεια υποβλήθηκε σε αυτούς για δημοσίευση. Σύμφωνα με τη σχετική Επεξηγηματική Έκθεση, σκοπός της ρύθμισης είναι η «ταχύτερη ολοκλήρωση της διαδικασίας δημοσίευσης της διαθήκης».
3. Διαδικασία δημοσίευσης διαθήκης
Σύμφωνα με τις διατάξεις που ίσχυαν έως τις 31.10.2025, η δημοσίευση διαθήκης ολοκληρώνεται με την καταχώρισή της σε πρακτικό υπογεγραμμένο από Δικαστή του Μονομελούς Πρωτοδικείου — του δικαστηρίου της κληρονομίας — στο οποίο βεβαιώνονται όλα τα εξωτερικά ελαττώματα. Από την 01.11.2025, η δημοσίευση της διαθήκης θα πραγματοποιείται με την καταχώριση ολόκληρης της διαθήκης σε πρακτικό που θα συνταχθεί και θα υπογραφεί από συμβολαιογράφο, ο οποίος θα βεβαιώσει επίσης όλα τα εξωτερικά ελαττώματα και στη συνέχεια θα καταχωρηθεί στο Μητρώο Διαθηκών (βλ. κατωτέρω, § 7). Τα πρωτότυπα των διαθηκών θα παραμείνουν στο αρχείο του συμβολαιογράφου που πραγματοποίησε τη δημοσίευση της διαθήκης.
4. Συγκεκριμένα: παρουσίαση ιδιόγραφης διαθήκης
Σύμφωνα με το τροποποιημένο άρθρο 1769 § 2 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα, «όποιος κατέχει ιδιόγραφη διαθήκη υποχρεούται, χωρίς υπαίτια καθυστέρηση, μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη, να την προσκομίσει για δημοσίευση σε συμβολαιογράφο». Σημειώνεται ότι η παράγραφος αυτή δεν επαναλαμβάνει τον κανόνα περί του τόπου παρουσίασης της διαθήκης που περιέχεται στο άρθρο 1774 του Αστικού Κώδικα. Απομένει να επιβεβαιωθεί εάν, βάσει του νέου καθεστώτος, η εδαφική αρμοδιότητα για την παρουσίαση ιδιόγραφης διαθήκης για δημοσίευση παραμένει αμετάβλητη, δηλαδή εάν η διαθήκη θα συνεχίσει να παρουσιάζεται ενώπιον συμβολαιογράφου του οποίου η έδρα βρίσκεται είτε στον τόπο της τελευταίας κατοικίας ή συνήθους διαμονής του διαθέτη είτε στον τόπο κατοικίας του κατόχου της ιδιόγραφης διαθήκης.
5. Αντιρρήσεις κατά του πρακτικού δημοσίευσης ή άρνηση δημοσίευσης διαθήκης
Προβλέπεται ότι μπορούν να ασκηθούν ανακοπές κατά του πρακτικού δημοσίευσης ή κατά της άρνησης δημοσίευσης διαθήκης από οποιοδήποτε πρόσωπο έχει έννομο συμφέρον, με την υποβολή ανακοπής ενώπιον του δικαστηρίου της διαδοχής. Όπως επιβεβαιώνεται και από τη σχετική Επεξηγηματική Έκθεση, αυτό συνιστά «κατάθεση απλής ανακοπής (εάν ασκηθεί από τρίτο, θα λειτουργεί ως τριτανακοπή), ενώπιον του δικαστηρίου της διαδοχής, το οποίο εκδικάζει κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, σύμφωνα με την προτεινόμενη νέα παράγραφο 5 του άρθρου 740 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας».
6. Συγκεκριμένα: δήλωση ιδιόγραφης διαθήκης ως κύρια διαθήκη
Σύμφωνα με τις διατάξεις περί αποκλειστικής αρμοδιότητας των συμβολαιογράφων για τη δημοσίευση διαθηκών, η διαδικασία κήρυξης μιας ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας διαθήκης θα διενεργείται ομοίως με συμβολαιογραφική πράξη, σύμφωνα με τις διατάξεις του (νεοεισαχθέντος) άρθρου 808Α του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.
Πιο συγκεκριμένα, ο συμβολαιογράφος υποχρεούται να κηρύξει μια ιδιόγραφη διαθήκη ως κύρια διαθήκη, εφόσον η γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του κληρονομούμενου βεβαιωθεί από δύο (2) μάρτυρες και ο αιτών την κήρυξη εμφανιστεί με δικηγόρο που έχει εξουσιοδοτηθεί δεόντως. Επιπλέον, όταν μια ιδιόγραφη διαθήκη ορίζει ως μοναδικό κληρονόμο:
(α) είτε πρόσωπο που δεν είναι σύζυγος του κληρονομούμενου — αποβιώσαντος, ούτε πρόσωπο με το οποίο ο κληρονομούμενος έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης, είτε
(β) πρόσωπο που δεν έχει συγγένεια με τον κληρονόμο τουλάχιστον τέταρτου βαθμού,
Απαιτείται έκθεση πραγματογνωμοσύνης γραφολόγου για την απόδειξη της γνησιότητας της γραφής και της υπογραφής του αποβιώσαντος. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, το Ελληνικό Δημόσιο δεν εμφανίζεται κατά τη διαδικασία κήρυξης της διαθήκης ως κύριας διαθήκης, ωστόσο, το πρακτικό δημοσίευσης επιδίδεται στο Ελληνικό Δημόσιο το αργότερο δέκα (10) ημέρες από την επομένη της κήρυξης.
7. Το Μητρώο Διαθηκών
Δημιουργείται μια ειδική ηλεκτρονική πλατφόρμα για τη δημοσίευση διαθηκών, γνωστή ως Μητρώο Διαθηκών, στο οποίο, από την 1η Νοεμβρίου 2025, θα καταχωρούνται όλα τα αρχεία δημοσίευσης διαθηκών από συμβολαιογράφους. Το Μητρώο αυτό θα διαχειρίζονται οι συμβολαιογραφικοί σύλλογοι της χώρας.
Στην πράξη, το Μητρώο αυτό αντικαθιστά το ισχύον «βιβλίο διαθηκών» που τηρούν οι δικαστικοί γραμματείς και οι προξενικές αρχές. Σύμφωνα με την Επεξηγηματική Έκθεση, στόχος του Μητρώου είναι «η επιτάχυνση του χρόνου που απαιτείται για τη δημοσίευση, η αποφόρτιση των δικαστηρίων και η μείωση του φόρτου εργασίας του δικαστικού προσωπικού». Σημειώνεται ότι οι νέες διατάξεις περιλαμβάνουν σχετική νομοθετική εξουσιοδότηση για την έκδοση υπουργικής απόφασης που θα καθορίζει τους όρους λειτουργίας και πρόσβασης στο Μητρώο Διαθηκών, καθώς και κάθε άλλο σχετικό θέμα.
8. Ζητήματα διαχρονικού δικαίου
Οι τροποποιήσεις του νόμου 5221/2025 σχετικά με τα ανωτέρω ζητήματα κληρονομικού δικαίου (δημοσίευση διαθήκης και κήρυξη ιδιόγραφης διαθήκης ως κύριας διαθήκης) τίθενται σε ισχύ την 1η Νοεμβρίου 2025.
Σημειώνεται ότι οι τροποποιήσεις αφορούν θανάτους που συμβαίνουν μετά την 1η Νοεμβρίου 2025, ενώ για θανάτους πριν από την ημερομηνία αυτή, διατηρείται η αρμοδιότητα των Πρωτοδικείων για τη δημοσίευση διαθήκης και την έκδοση πιστοποιητικών. Από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, όλες οι δημοσιεύσεις και οι εκδόσεις πιστοποιητικών, ανεξαρτήτως ημερομηνίας θανάτου, θα διενεργούνται από συμβολαιογράφους.